In de kijker

Grondvest

Hoe CataloniŽ stap voor stap onafhankelijk kan worden (II)
18-5-2016
CataloniŽ neemt stappen richting onafhankelijkheid. Welke zijn die dan? Wanneer gaan die genomen worden?
 


Een vorige bijdrage wou de ruimere context schetsen van de Catalaanse onafhankelijkheidswil. Het ziet er politiek en economisch bar uit voor Spanje. De Catalanen lachen niet in hun vuistje - ze betalen voor het Spaanse drama immers mee het gelag -, maar zien wel de kansen die de situatie hen biedt. Bij ‘nationaliteitenkwesties’ (een brede noemer) heeft de internationale gemeenschap namelijk vooral oog voor economische motieven: wie wordt er beter en wie slechter van Catalaanse onafhankelijkheid? Dat heeft minder te maken met de morele laakbaarheid van ‘centennationalisme’ - een boodschap van Franstalig België aan Vlaanderen, vooral voor binnenlands gebruik - dan wel met nogal nuchtere geopolitieke berekening.

Wat de Catalaanse voorhoede voor autonomie heel juist heeft gezien, is dat de staatsvorming van Catalonië zich niet beperkt tot een ‘Spaans binnenlands probleem’, waarin de internationale gemeenschap eigenlijk niet is geïnteresseerd. De morele verontwaardiging die in alle uithoeken van de wereld te beluisteren valt over de beëindiging van de Catalaanse deelachtigheid aan Spanje is erg hypocriet. Misschien verwerven in de nasleep van Catalonië ook de Basken zich wel een eigen staat. Maar Spanje zelf verdwijnt daarmee niet, hoogstens het Spanje zoals we het tot voor kort hebben gekend. In die zin is de onafhankelijkheid van Vlaanderen radicaler, omdat ze het einde van de Belgische staat zelf betekent. Zelfs Franstalig België heeft dat aanvaard, zo niet zou er de afgelopen jaren nooit in zo’n koortsachtig tempo zijn gewerkt aan de randvoorwaarden voor een ‘Fédération Wallonie-Bruxelles’.

Wurggreep?

Weze het de wederzijdse houdgreep van Catalanen en Castilianen, het zenuwslopende opbod waarin ze met getrokken messen tegenover elkaar slaan of de opluchting eenmaal een periode van onderhandelingen aanbreekt over de boedelscheiding: de Europese Unie, de Verenigde Naties en tal van grote en kleine nationale staten kijken over de schouder mee. In die zin is het staatsvormende project van de Catalanen geen louter interne uitdaging voor Madrid. Door de Spaanse vuile was zelf op straat te doen, maakt Barcelona er een publiek gebeuren van en kijkt iedereen erop toe dat de Madrileense politieke klasse zijn minimale manieren houdt.

Uiteraard: wie kaatst, kan de bal verwachten. Om ontslagnemend Spaans premier Mariano Rajoy van de nodige rugdekking te voorzien, lieten tal van internationaal gezaghebbende stemmen sceptische geluiden horen over de onafhankelijke toekomst waarvoor de Catalanen zich opmaken. Ban Ki-Moon, Angela Merkel, José Barroso, Martin Schulz en Herman Van Rompuy passeerden allemaal de revue om de scheurmakers in min of meer bedekte begrippen te gispen.

Maar: met een wereldwijd zichtbaar staatsvormend project hebben de Catalanen de strijd voor onafhankelijkheid verlegd naar het internationale forum. De spelregels van die strijd zijn louter juridische: die van de internationale rechtsorde en van het zelfbeschikkingsrecht van naties. Dat is doordacht, want het officiële Spanje kan op die manier niet anders dan met gelijke wapens antwoorden: het regent tussenkomsten van rechtbanken en hoven die er alles aan doen om het Catalaanse stappenplan naar onafhankelijkheid te criminaliseren. Niet alleen treden de Catalanen de Spaanse grondwet met de voeten (kan goed zijn), maar zouden hun roergangers zich aan opruiing bezondigen, wat de drempel zou kunnen verlagen voor terroristische acties van heethoofden (lijkt ons kras). Uit het spervuur van klachten en gedingen blijkt dat Madrid de trappers kwijt is, wat alvast niet goed is voor de Spaanse geloofwaardigheid.

Zo neemt de gevolgde strategie van de Catalaanse onafhankelijkheidsstroming de gedaante aan van een lange mars naar volledige staatkundige onafhankelijkheid en, niet onbelangrijk, van wat Gerolf Annemans en Steven Utsi in hun boek ‘De Ordelijke Opdeling van België’ (2010) beschreef als de ‘klik- en boemerangtactiek’. Het stappenplan naar onafhankelijkheid vordert gestaag, als een hete lavastroom alle tegenstand op zijn weg verterend. Het schema hanteert een aantal tussentijdse ijkpunten - het is ‘vastgeklikt’ - om in een periode van achttien maanden de Republiek Catalonië op de kaart te zetten en aan de internationale gemeenschap voor te stellen. Moest de tegenstand van Madrid meer dan symbolisch zijn, dan schakelt het staatsvormende proces meteen een versnelling hoger. De tegenstrevers krijgen hun weerwerk dan als een boemerang in het eigen gelaat terug.

In de politieke tegenstelling op het scherp van de snee tussen Catalanen en Spanjaarden, is het zwaard van Damocles dus een boemerang: alles wat Madrid doet en zegt, versnelt de exit van Catalonië. Barcelona moet niet improviseren, want het stappenplan is bekend. Als er al risico’s zijn, dan berusten die meer in getalm bij het uitrollen van het stappenplan dan in een noodgedwongen doorstart. Daarom spreekt het stappenplan over een periode van anderhalf jaar en kleeft het geen precieze data op de verschillende stappen/ijkpunten. Een slag om de arm om sneller te kunnen gaan indien nodig lijkt wenselijk, de Spaanse furie kennende.

Stappen

In beknopt bestek oogt het stappenplan naar een onafhankelijk Catalonië als volgt:

  1. het behalen van een parlementaire meerderheid voor onafhankelijkheid in de regionale verkiezingen van september 2015;
  2. plechtige verklaring van het begin van het staatsvormende proces, met het oog op internationale zichtbaarheid van het stappenplan zelf;
  3. actieve voorbereiding van het Catalonië van de toekomst, via de mobilisatie en participatie van het sociale weefsel (middenveld, netwerken, organisaties);
  4. de uitbouw van resterende structuren en instellingen die van de Catalaanse regio een aspirant-staat maken, met volledige volheid van bevoegdheden;
  5. onderhandelingen met Spanje over de boedelscheiding en garanties op internationale erkenning;
  6. verklaring van de onafhankelijkheid van Catalonië en exit uit de Spaanse rechtsorde;
  7. stemming van (a) een wet die de overgang van Spanje naar Catalonië regelt en de continuïteit waarborgt waar nodig en (b) een wet die de werkzaamheden van parlement en volksinitiatief regelt om te komen tot een Catalaanse grondwet;
  8. verkiezingen die leiden tot een parlement met grondwetgevende bevoegdheid en nadien de ratificering via een referendum van de door de constituante opgestelde Catalaanse grondwet.

De in juli 2015 opgerichte coalitiepartij Junts pel Sí beschreef heel dit stappenplan nauwgezet in haar verkiezingsprogramma. Net op de valreep slaagde de lijst erin om een regering op poten te zetten met de uiterst-linkse CUP. Het onafhankelijkheidsproces kan immers niet alleen worden toevertrouwd aan het Catalaanse parlement. Er is ook een stabiele regering nodig. De stap opzij van Artur Mas ten voordele van zijn partijgenoot Carles Puigdemont was daartoe de sleutel.

In een volgende bijdrage evalueren we het stappenplan: waar staan de Catalanen nu? Welke actuele uitdagingen staan ze tegenover?

Terug naar overzicht